یک شب پاییزی در حاشیه‌ی رودخانه‌ی پینگ در چیانگ مای ایستاده بودم که ناگهان صدها نقطه‌ی نورانی، مثل یک کهکشان کوچک، روی سطح آب شروع به حرکت کردند. هر نقطه یک بشقاب کوچک برگ موز بود با یک شمع روشن وسطش، و هر شمع، آرزوی یک نفر را با خودش می‌برد. آن شب فهمیدم چرا تایلندی‌ها لوی کراتونگ را زیباترین جشن سال خودشان می‌دانند؛ جشنی که نه با آتش‌بازی و سروصدا، بلکه با سکوت، شمع و آب، قلب آدم را تسخیر می‌کند.
لوی کراتونگ یعنی چه؟
نام این جشن از دو کلمه‌ی تایلندی ساخته شده: «لوی» به‌معنای شناور کردن یا رها کردن روی آب، و «کراتونگ» به‌معنای سبد یا قایق کوچک. وقتی کنار هم می‌آیند، معنایش می‌شود «رها کردن سبدی روی آب» و دقیقاً همین کاری است که در شب جشن انجام می‌شود: هزاران نفر در سراسر تایلند به کنار رودخانه، کانال یا حوض نزدیک‌شان می‌روند، یک کراتونگ کوچک را روی آب می‌گذارند و اجازه می‌دهند جریان آب آن را با خودش ببرد.
این جشن هر سال در شب ماه کامل دوازدهمین ماه از تقویم قمری تایلندی برگزار می‌شود که معمولاً برابر با ماه نوامبر میلادی و پایان فصل باران‌های موسمی است. چون بر اساس تقویم قمری تنظیم می‌شود، تاریخ دقیقش هر سال چند روز جابه‌جا می‌شود؛ برای سال ۲۰۲۶ میلادی، این جشن در تاریخ ۲۵ نوامبر برگزار خواهد شد.
افسانه‌ی نانگ نوپاماس؛ زنی که این جشن به او نسبت داده می‌شود
محبوب‌ترین روایت درباره‌ی خاستگاه این جشن، به دوران پادشاهی سوخوتای، نخستین پایتخت تاریخی تایلند، و حدود هفتصد تا هشتصد سال پیش برمی‌گردد. طبق این افسانه که در متن کهنی به نام «تامراپ تائو سری چولالاک» ثبت شده، بانویی به اسم نانگ نوپاماس، دختر یک کاهن برهمن و از ندیمه‌های محبوب پادشاه، اولین کراتونگ تاریخ را به‌شکل یک گل نیلوفر آبی ساخت و آن را در یک جشن سالانه که در آن دربار پادشاهی، آثاری برای بزرگداشت بودا شناور می‌کرد، تقدیم پادشاه رامکامهنگ کرد. پادشاه از زیبایی این ساخته چنان به‌وجد آمد که دستور داد از آن پس، هر سال همین آیین تکرار شود.
نکته‌ی جالب این است که خیلی از مورخان تایلندی امروز تردید جدی درباره‌ی واقعی‌بودن این داستان دارند؛ برخی حتی معتقدند نانگ نوپاماس اصلاً شخصیتی واقعی نبوده و این افسانه بعدها، احتمالاً در دوران پادشاهی رتناکوسین، نوشته شده است. با این حال، این تردید تاریخی هیچ‌وقت از محبوبیت داستان کم نکرده؛ امروز هم در بسیاری از شهرهای تایلند، مسابقات ملکه‌ی زیبایی با عنوان «نانگ نوپاماس» برگزار می‌شود که دختران شرکت‌کننده لباس سنتی می‌پوشند و نقش همان بانوی افسانه‌ای را بازی می‌کنند.
ریشه‌هایی عمیق‌تر از یک افسانه: آب، برهمنیسم و بودا
فراتر از داستان نانگ نوپاماس، پژوهشگران چند لایه‌ی فرهنگی و مذهبی متفاوت را در دل این جشن پیدا کرده‌اند. لایه‌ی نخست، آیینی برهمنی و باستانی است که در آن مردم به الهه‌ی آب، به نام «پرا مای خونگ‌خا»، ادای احترام می‌کردند؛ همان نقشی که در فرهنگ هند به رودخانه‌ی گنگ نسبت داده می‌شود. کشاورزان تایلندی که زندگی‌شان به آب رودخانه‌ها وابسته بود، با این آیین هم از الهه‌ی آب برای برکت سال گذشته تشکر می‌کردند و هم بابت آلوده‌کردن آب طی سال، طلب بخشش می‌کردند.
لایه‌ی دوم، بازتفسیر بودایی این آیین است. طبق اسناد تاریخی، این پادشاه راما چهارم بود که در سال ۱۸۶۳ میلادی، در نوشته‌هایش این جشن را رسماً به یک مراسم بودایی برای گرامیداشت بودا تبدیل کرد. برخی روایت‌ها می‌گویند کراتونگ به‌نشانه‌ی احترام به اثر پای بودا در کنار رودخانه‌ای در هند شناور می‌شود؛ روایت‌های دیگر آن را نذری برای راهبی افسانه‌ای به‌نام اوپاگوتا می‌دانند که گفته می‌شود هنوز هم در اعماق اقیانوس زندگی می‌کند. حتی ردپایی از آیین‌های هندو هم در این میان هست؛ عده‌ای کراتونگ را نذری برای خدای ویشنو می‌دانند که روی یک مار غول‌پیکر در اقیانوس در خواب است.
لایه‌ی سوم و شاید عملی‌ترین توضیح، ارتباط جشن با پایان فصل برداشت برنج است؛ زمانی که کشاورزان برای محصول پربار سال گذشته سپاسگزاری می‌کنند. و در نهایت، پژوهش‌های تاریخی جدیدتر نکته‌ای جالب را هم اضافه می‌کنند: به باور برخی محققان، لوی کراتونگ به شکل و مقیاس امروزی‌اش، بیشتر از آنکه یک سنت کاملاً باستانی و بی‌تغییر باشد، در دوران پس از جنگ جهانی دوم، هم‌زمان با موج ناسیونالیسم تایلندی و نیاز به جذب گردشگر، دوباره ساخته و بزرگ‌نمایی شد؛ پدیده‌ای که در مطالعات فرهنگی به آن «سنت ابداعی» می‌گویند. این البته چیزی از زیبایی و اصالت احساسی جشن کم نمی‌کند، فقط نشان می‌دهد چطور یک آیین کهن می‌تواند در طول تاریخ، لایه‌به‌لایه بازتعریف شود.
کراتونگ از چه ساخته می‌شود و چطور استفاده می‌شود؟
یک کراتونگ سنتی از یک برش گرد تنه‌ی درخت موز ساخته می‌شود که پایه‌ی شناور آن را تشکیل می‌دهد. دور این پایه، برگ موز به شکل‌های مثلثی تا می‌شود و مثل گلبرگ‌های یک نیلوفر آبی چیده می‌شود. روی آن، گل‌های تازه، یک یا دو شمع، و چند عود قرار می‌گیرد. خیلی از تایلندی‌ها معتقدند هرکدام از این عناصر نمادی از تعالیم بودایی است: شمع نماد دانایی، عود نماد پاکی و همدلی، و گل‌ها نماد خودِ زندگی هستند.
رسمی که خیلی‌ها هنوز رعایتش می‌کنند این است که پیش از رها کردن کراتونگ، یک تکه ناخن یا تار مو داخل آن می‌گذارند، همراه با یک سکه؛ این کار به‌معنای رهاکردن بخش تاریک و منفی درون خودشان، همراه با کراتونگ است. شمع و عود روشن می‌شود، یک آرزوی سکوت‌آمیز در دل گفته می‌شود، و کراتونگ آرام روی آب گذاشته می‌شود. باور رایج این است که اگر شمع تا زمانی که کراتونگ از دید محو شود روشن بماند، سال پیشِ‌رو سالی پر از خوش‌شانسی خواهد بود.
یک نکته‌ی جالب فرهنگی هم درباره‌ی همین لحظه‌ی رهاسازی هست: در بعضی مکان‌ها، افرادی که شنا بلدند در نزدیکی ساحل منتظر می‌مانند تا سکه‌های داخل کراتونگ‌ها را جمع کنند؛ کاری که شاید در نگاه اول عجیب به‌نظر برسد، اما بسیاری از تایلندی‌ها آن را نوعی کارِ خیر و کسب ثواب برای هر دو طرف می‌دانند.
یی‌پنگ؛ جشنی جدا که اغلب با لوی کراتونگ اشتباه گرفته می‌شود
اگر تصاویری از آسمان چیانگ مای، پر از فانوس‌های نورانی در حال اوج‌گرفتن دیده‌اید، احتمالاً فکر کرده‌اید بخشی از لوی کراتونگ است؛ اما در واقع این جشنی کاملاً جداگانه به‌نام «یی‌پنگ» است که فقط در منطقه‌ی شمالی تایلند و در فرهنگ لانا برگزار می‌شود و اتفاقاً هم‌زمان با لوی کراتونگ اتفاق می‌افتد. در یی‌پنگ، مردم فانوس‌های کاغذی بزرگ به‌نام «خوم‌لوی» را با هوای گرم ناشی از یک شعله‌ی کوچک، به آسمان می‌فرستند؛ کاری که نمادِ رهاکردن نگرانی‌ها و آرزوی خوشبختی برای سال آینده است.
نکته‌ی مهمی که کمتر کسی پیش از سفر می‌داند این است که از سال ۲۰۱۵، رهاسازی فانوس‌های آسمانی داخل محدوده‌ی شهری چیانگ مای، به‌دلیل خطراتی که برای پرواز هواپیماها ایجاد می‌کند، ممنوع شده و جریمه‌اش تا شصت‌هزار بات می‌رسد. رهاسازی گروهی و قانونی فانوس‌ها فقط در چند مکان مجاز و دارای مجوز، بیرون از شهر و با هماهنگی مقامات هوانوردی انجام می‌شود؛ اما مراسم شمع‌روشن‌کردن در معابد، پیاده‌روی دور خندق قدیمی شهر، و شناور کردن کراتونگ روی رودخانه، همچنان به‌رایگان و بدون محدودیت در سطح شهر برگزار می‌شود.
بهترین شهرها برای تجربه‌ی این جشن
چیانگ مای: ترکیب هم‌زمان لوی کراتونگ و یی‌پنگ، چیانگ مای را به محبوب‌ترین مقصد این جشن در کل تایلند تبدیل کرده. رودخانه‌ی پینگ و معبد وات چدی لوانگ، با آن استوپای عظیم هشتاد و دو متری‌اش که هر سال با نور و لیزر تزیین می‌شود، دو نقطه‌ی اصلی جشن هستند.
سوخوتای: چون این جشن دقیقاً از همین شهر آغاز شده، پارک باستانی سوخوتای هر سال یک جشنواره‌ی دو هفته‌ای برگزار می‌کند که در آن، خرابه‌های باستانی و برکه‌های اطرافش با صدها شمع روشن می‌شوند؛ تجربه‌ای که خیلی‌ها آن را اصیل‌ترین نسخه‌ی این جشن در کل کشور می‌دانند.
بانکوک: رودخانه‌ی چائوپرایا و پارک‌های شهری مثل لومپینی، محل اصلی جمع‌شدن مردم محلی و گردشگرهاست. معابدی مثل وات آرون و وات یان‌ناوا هم نقطه‌ی خوبی برای رهاسازی کراتونگ روی رودخانه‌اند.
تاک: اگر به دنبال یک تجربه‌ی متفاوت‌تر هستید، استان تاک نسخه‌ی خاص خودش را دارد به‌نام «لوی کراتونگ سای»؛ در این‌جا به‌جای برگ موز، از پوسته‌ی نارگیل به‌عنوان کراتونگ استفاده می‌کنند که صدها تا از آن‌ها هم‌زمان روی رودخانه‌ی پینگ رها می‌شوند.
مسئله‌ای که کمتر در تبلیغات گردشگری گفته می‌شود
هر چه این جشن محبوب‌تر شده، حجم زباله‌ی ناشی از آن هم بیشتر شده است. سال‌ها بسیاری از کراتونگ‌ها با فوم پلاستیکی ساخته می‌شدند، ماده‌ای که در آب تجزیه نمی‌شود و به یکی از منابع اصلی آلودگی رودخانه‌ها و کانال‌های تایلند تبدیل شده. به همین دلیل، امروز بسیاری از شهرها استفاده از کراتونگ‌های فومی را ممنوع کرده‌اند و مردم را تشویق می‌کنند از کراتونگ‌های ساخته‌شده از نان استفاده کنند؛ گزینه‌ای که هم زیست‌تخریب‌پذیر است و هم بعداً خوراک ماهی‌های رودخانه می‌شود. اگر به این جشن سفر کردید، حتماً کراتونگی از جنس برگ موز، ساقه‌ی موز یا نان انتخاب کنید، نه فوم یا پلاستیک براق.
لوی کراتونگ در بقیه‌ی آسیا
این جشن فقط مخصوص تایلند نیست. در لائوس، نسخه‌ی مشابهی با نام «بون ذلک فان‌سا» یا «بون تات لوانگ» برگزار می‌شود. در میانمار به آن «تازونگ‌دینگ» می‌گویند، در کامبوج «بون اوم توک» نام دارد، و حتی در سریلانکا زیر عنوان «ایل پویا» نسخه‌ای از آن اجرا می‌شود. برخی پژوهشگران معتقدند ریشه‌های این آیین ممکن است به سنت چینی جشنواره‌ی فانوس هم مرتبط باشد؛ قدیمی‌ترین تصویر شناخته‌شده از شناور کردن پیشکش روی آب، نقش‌برجسته‌ای در معبد بایون کامبوج است که قدمتش به حدود سال ۱۲۰۸ میلادی برمی‌گردد.
آیا سفر برای این جشن ارزشش را دارد؟
لوی کراتونگ از آن دسته تجربه‌هایی است که هیچ عکس یا ویدیویی نمی‌تواند حقش را ادا کند. سکوتی که وقتی صدها نفر هم‌زمان کنار رودخانه شمع روشن می‌کنند حس می‌شود، بازتاب نور روی آب تاریک، و آن لحظه‌ی کوتاه که کراتونگ خودت را از دستت رها می‌کنی و می‌بینی آرام آرام دور می‌شود، چیزی است که واقعاً باید تجربه‌اش کرد. اگر فقط یک جشن سنتی در طول عمرتان قرار است ببینید، لوی کراتونگ گزینه‌ی بسیار خوبی است؛ به‌خصوص اگر بتوانید آن را در چیانگ مای، هم‌زمان با فانوس‌های آسمانی یی‌پنگ، تجربه کنید.
در تور تایلند سهیل تقوی
خبر خوب این‌که ما هم به‌زودی تور ویژه‌ی جشن لوی کراتونگ را در برنامه‌های سفر خود خواهیم داشت. این تور طوری زمان‌بندی می‌شود که دقیقاً هم‌زمان با شب جشن در تایلند باشید و علاوه بر شرکت در مراسم شناور کردن کراتونگ، فرصت دیدن فانوس‌های آسمانی یی‌پنگ، معابد چیانگ مای، و بازارهای شبانه‌ی فصل جشن را هم داشته باشید.
09126845389
برای اطلاعات بیشتر درباره‌ی تور جشن لوی کراتونگ و تاریخ دقیق برگزاری آن، می‌توانید صفحه‌ی تور تایلند را ببینید یا از طریق همین شماره در واتساپ یا تلگرام پیام بدهید.